Δεν αποτελούν τυχαία γεγονότα. Σε λίγες μέρες συμπληρώνονται 8 χρόνια από την καταστροφική πυρκαγιά στο Μάτι, με 104 νεκρούς που εγκλωβίστηκαν στη φωτιά και πολλούς τραυματίες. Πριν λίγο καιρό, θρηνήσαμε 5 νεκρές εργάτριες στη «Βιολάντα», παραλίγο να «τιναχθεί» το Πέραμα στα «καζάνια του θανάτου». Aκόμη δεν έχει βρεθεί η αιτία της οσμής αερίου που αναστάτωσε τους κατοίκους της Αττικής στις 19 Μάη.
Οποια περίπτωση και αν εξετάσουμε, έρχεται στο προσκήνιο το πραγματικό δίλημμα: Τα κέρδη τους ή οι ζωές μας;
«Βόμβες» στον αστικό ιστό και τις υποδομές μεταφοράς
Οι κίνδυνοι ενός Βιομηχανικού Ατυχήματος Μεγάλης Εκτασης (ΒΑΜΕ), που θα εκδηλωθεί μετά από πυρκαγιά, έκρηξη, διαρροή τοξικών ουσιών ή συνδυασμό αυτών, σε εγκαταστάσεις και δραστηριότητες με επικίνδυνες ουσίες (εύφλεκτες, εκρηκτικές και τοξικές), είναι γνωστοί. Μεγάλος αριθμός νεκρών και τραυματιών, τερατογενέσεις και καρκινογενέσεις, τύφλωση και άλλα προβλήματα υγείας, ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις είναι μερικές μόνο από τις συνέπειες που έχουν καταγραφεί σε μεγάλα ατυχήματα που συνέβησαν διεθνώς.
Στις 10 Ιούλη συμπληρώθηκαν 50 χρόνια από το ατύχημα στην πόλη Σεβέζο της Ιταλίας, με έκλυση μεγάλης ποσότητας διοξίνης, με πολλαπλές άμεσες και μακροπρόθεσμες συνέπειες στους κατοίκους της περιοχής, όπως καρκινογενέσεις. Ατύχημα από το οποίο πήρε την ονομασία της η σχετική ευρωπαϊκή Οδηγία για τα ΒΑΜΕ.
Ο κίνδυνος ΒΑΜΕ δεν περιορίζεται στις εγκαταστάσεις που υπάγονται στην Οδηγία Σεβέζο. Είναι υπαρκτός σε πολλές περιοχές της χώρας μας με εγκαταστάσεις με επικίνδυνες ουσίες, που γειτνιάζουν με άλλες μικρότερες και με κατοικημένες περιοχές, σε περιοχές που μεταφέρονται επικίνδυνα φορτία (π.χ. με βυτιοφόρα, τρένα). Οξύνεται λόγω της πιθανότητας εκδήλωσης αλυσιδωτού ατυχήματος «ντόμινο», λόγω της απουσίας οδών μαζικής διαφυγής και της απουσίας ολοκληρωμένων σχεδίων πρόληψης και αντιμετώπισης.
Αντίστοιχοι είναι οι κίνδυνοι από δασικές πυρκαγιές, πλημμύρες και άλλες καταστροφές, αλλά και από συνδυασμό φυσικών και τεχνολογικών καταστροφών. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που διεθνώς και στη χώρα μας δασικές πυρκαγιές έφτασαν στον αστικό ιστό ή σε βιομηχανικές περιοχές. Είναι υπαρκτός ο κίνδυνος από τεχνολογικές καταστροφές που θα προκληθούν από σεισμό ή πλημμύρα, ιδιαίτερα αν σκεφτούμε ότι η χώρα μας είναι η πρώτη ως προς τον κίνδυνο σεισμού στην Ευρώπη. Αλλωστε, η διεθνής πείρα περιλαμβάνει πλήθος ατυχημάτων που χαρακτηρίζονται ως NATECH (από τα αρχικά στα Αγγλικά της έννοιας τεχνολογικά ατυχήματα που προκαλούνται από φυσικά φαινόμενα και καταστροφές).
Ο κίνδυνος από πυρκαγιές και ΒΑΜΕ οξύνεται ακόμη περισσότερο, λαμβάνοντας υπόψη την πιθανότητα η χώρα μας να γίνει στόχος αντιποίνων σε περίπτωση κλιμάκωσης του ιμπεριαλιστικού πολέμου. Ας σκεφτούμε τους κινδύνους που απορρέουν από καταστάσεις όπως το θαλάσσιο drone γεμάτο με εκρηκτικά στο Ιόνιο και τη μεταφορά πυρομαχικών του ΝΑΤΟ μέσα στις πόλεις.
Μακροπρόθεσμες επιπτώσεις απ’ το καρκινογόνο νέφος
Οι κίνδυνοι από πυρκαγιές δεν περιορίζονται στις άμεσες επιπτώσεις από εγκαύματα, αναπνευστικά προβλήματα, τραυματισμούς κ.λπ. Τα προϊόντα της καύσης, τόσο στις περιπτώσεις δασικών πυρκαγιών, όσο και στις περιπτώσεις πυρκαγιών διαφόρων υλικών σε βιομηχανικές και αστικές πυρκαγιές, είναι μακροπρόθεσμα επικίνδυνα για την υγεία όσων εκτίθενται σε αυτά, είτε είναι οι πυροσβέστες, είτε άλλοι εργαζόμενοι, είτε ο πληθυσμός γενικότερα.
Αναφερόμαστε, για παράδειγμα, στους κινδύνους από αιωρούμενα σωματίδια με πολύ μικρή διάμετρο, σε ουσίες τοξικές και καρκινογόνες για τον άνθρωπο όπως διοξίνες, φουράνια, πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες, βενζόλιο, άλλες πτητικές οργανικές ενώσεις, υδροκυάνιο, αμίαντο, μέταλλα κ.ά., ανάλογα με τα υλικά που καίγονται. Θάνατοι από καρκίνο και καρδιαγγειακές παθήσεις, αναπνευστικά προβλήματα, προβλήματα στο ανοσοποιητικό, στο νευρικό, στο ενδοκρινικό και αναπαραγωγικό σύστημα είναι κάποιες από τις συνέπειες. Ιδιαίτερα ευαίσθητα είναι τα παιδιά και ευπαθείς ομάδες πληθυσμού. Πολλές από τις επικίνδυνες ουσίες που εκλύονται είναι «ανθεκτικές», μπορεί να περάσουν στον υδροφόρο ορίζοντα, στην τροφική αλυσίδα, να επηρεάσουν την υγεία μας μετά από πολύ καιρό. Το τοξικό νέφος μπορεί να ταξιδέψει πολύ μακριά, ανάλογα με την κατεύθυνση του ανέμου, να επηρεάσει πολλές περιοχές.
Πολύ υψηλός είναι και ο κίνδυνος από τη ρύπανση του αέρα, των υπόγειων υδάτων και της θάλασσας, του εδάφους, από την καθημερινή λειτουργία διαφόρων εγκαταστάσεων και ρυπογόνων δραστηριοτήτων. Η αθροιστική έκθεση σε επικίνδυνους ρύπους από τη βιομηχανική ρύπανση, τον επαγγελματικό κίνδυνο, μέσω της διατροφής, σε συνδυασμό με την έκθεση σε επικίνδυνους ρύπους στις περιπτώσεις δασικών, βιομηχανικών και αστικών πυρκαγιών, εγκυμονεί πολύ σοβαρούς κινδύνους για την υγεία μας.
Οι κίνδυνοι αυτοί, ωστόσο, και οι συνέπειές τους δεν καταγράφονται ουσιαστικά. Δεν υπάρχουν στοιχεία για την επιδημιολογική μελέτη έκθεσης του πληθυσμού σε επικίνδυνους ρύπους, με ελάχιστες εξαιρέσεις. Οι επαγγελματικές ασθένειες δεν καταγράφονται. Μετρήσεις βλαπτικών παραγόντων δεν πραγματοποιούνται συστηματικά, δεν καλύπτουν όλες τις περιοχές. Για πλήθος χημικών (όπως οι καρκινογόνες, «ανθεκτικές» ουσίες) δεν υπάρχουν στοιχεία και για άλλα υπάρχουν αποσπασματικά και ελλιπή. Στους σταθμούς του Εθνικού Δικτύου Παρακολούθησης της Ατμοσφαιρικής Ρύπανσης δεν παρακολουθούνται τοξικοί αέριοι ρύποι που συνήθως εκλύονται από βιομηχανικά ατυχήματα, όπως χλώριο, υδροκυάνιο, διοξίνες, φουράνια κ.λπ. Ούτε το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, ούτε οι Περιφέρειες διαθέτουν εξοπλισμό για ανίχνευση ή μέτρηση συγκεντρώσεων τέτοιων ρύπων και το κατάλληλο προσωπικό. Ακόμη και σε κάποιες περιπτώσεις που μετά από ατύχημα ή πυρκαγιές έχουν πραγματοποιηθεί μετρήσεις (π.χ. από ερευνητικά ιδρύματα), αυτές δεν καλύπτουν το σύνολο των περιοχών και των περιπτώσεων έκθεσης.
Κρατικά σχέδια στα χαρτιά και στην πράξη ατομική ευθύνη
Σε κάθε περίπτωση πυρκαγιάς, οι εκπρόσωποι της κυβέρνησης αρκούνται σε οδηγίες όπως «κλειστείτε σπίτια σας, φορέστε μάσκες, αποφύγετε τις μετακινήσεις…», ή «απομακρυνθείτε από την περιοχή…», που πέραν της μετατόπισης στην ατομική ευθύνη, δεν εξασφαλίζει την ολοκληρωμένη προστασία. Την ίδια στιγμή, δεν επιβάλλεται στους εργοδότες η διακοπή εργασιών σε εργασιακούς χώρους, με πλήρη αποζημίωση των ημερομισθίων των εργαζομένων.
Στην καλύτερη περίπτωση, τα όποια σχέδια μας παρουσιάζουν, είναι σχέδια στα χαρτιά με σημαντικές ελλείψεις. Δεν υπάρχουν δρόμοι και μέσα διαφυγής, κατάλληλοι χώροι καταφυγής του πληθυσμού, αν απαιτηθεί απομάκρυνσή του. Το είδαμε αυτό στην τραγωδία στο Μάτι. Τι θα γίνει, για παράδειγμα, αν υπάρξει κυκλοφοριακός φόρτος και φράξουν οι δρόμοι κατά τη διάρκεια μιας εκκένωσης; Δεν έχει γίνει ουσιαστική ενημέρωση και εκπαίδευση του πληθυσμού. Το προσωπικό, τα μέσα αντιμετώπισης, τα μέσα μεταφοράς δεν επαρκούν.
Η εμπορευματοποίηση των υπηρεσιών Υγείας, η υποστελέχωση και η μείωση των κρατικών δαπανών έχουν ως αποτέλεσμα να μην υπάρχει κάλυψη με τις αναγκαίες υποδομές για υπηρεσίες πρώτων βοηθειών, περίθαλψης και αποκατάστασης της Υγείας, εξειδικευμένες μονάδες, όπως π.χ. μονάδες εγκαυμάτων, εάν απαιτηθεί για μεγάλο αριθμό πληγέντων. Ταυτόχρονα, οι πυρκαγιές σε νοσοκομεία ανέδειξαν για άλλη μια φορά τις τραγικές ελλείψεις που αφορούν μέτρα πυρασφάλειας και επάρκεια προσωπικού για αντιμετώπιση και ασφαλή εκκένωση εργαζομένων και ασθενών.
Ο μεγάλος ένοχος
Στο σημερινό σύστημα, είτε πρόκειται για την πυρασφάλεια, είτε πρόκειται για την πρόληψη εργατικών «ατυχημάτων» και επαγγελματικών ασθενειών, είτε πρόκειται για την πρόληψη ΒΑΜΕ και ρύπανσης του περιβάλλοντος, κάθε επιχείρηση καθορίζει το αν και τι μέτρα πρόληψης θα λάβει με κριτήριο την επίδραση που θα έχουν αυτά στην κερδοφορία της. Δηλαδή η επίδραση στην κερδοφορία είναι αυτή που καθορίζει, για παράδειγμα, το πού θα βρίσκεται η εγκατάσταση και τις συνθήκες λειτουργίας της, το αν θα υπάρχουν συστήματα ασφάλειας και πυρασφάλειας, το αν θα γίνεται προληπτική συντήρηση, το αν θα υπάρχει επαρκές εκπαιδευμένο προσωπικό, το αν θα γίνονται οι εργασίες με ασφάλεια, το αν θα υπάρχουν εξοπλισμός και προσωπικό για την αντιμετώπιση εκτάκτων καταστάσεων, το αν θα υιοθετηθεί μια νέα τεχνολογία, τον τρόπο διαχείρισης των αποβλήτων κ.λπ.
Το κριτήριο με το οποίο καθορίζεται σήμερα ο σκοπός και η οργάνωση της παραγωγής – ποιες δραστηριότητες και πού θα χωροθετηθούν, με ποιους όρους θα λειτουργούν – είναι η καπιταλιστική κερδοφορία. Είναι η ίδια αιτία που οδηγεί σε ατυχήματα και καταστροφές σε όλα τα κράτη – μέλη της ΕΕ, στις ΗΠΑ και άλλες χώρες και όχι μόνο στην Ελλάδα. Είναι η ίδια αιτία που οδηγεί στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο. Με αυτό το κριτήριο καθορίζεται και η ασφάλεια και υγεία στην εργασία, τα ζητήματα προστασίας του περιβάλλοντος και πολιτικής προστασίας. Η κατεύθυνση αυτή αποτυπώνεται στις στρατηγικές κατευθύνσεις της ΕΕ, διαπερνά το νομοθετικό και θεσμικό πλαίσιο διαχρονικά όλων των κυβερνήσεων.
Χωροταξικός σχεδιασμός για ποιον;
Δεν λείπει το χωροταξικό πλαίσιο. Το ζήτημα είναι, χωροταξικό πλαίσιο για ποιον; Το ποιες δραστηριότητες και πού θα ενταχθούν, ποιες θα είναι οι προτεραιότητες στα έργα και τις υποδομές, στο σημερινό σύστημα δεν καθορίζεται με βάση τις λαϊκές ανάγκες.
Στον καπιταλισμό, ο κρατικός χωροταξικός σχεδιασμός καθορίζεται με κριτήριο την κερδοφορία των ομίλων, ενώ η γη και η χρήση της αποτελούν εμπορεύματα. Η άναρχη δόμηση, η απουσία ελεύθερων χώρων, η τσιμεντοποίηση, η απουσία οδών μαζικής διαφυγής και η ανεξέλεγκτη γειτνίαση επικίνδυνων εγκαταστάσεων με κατοικημένες περιοχές με κίνδυνο πρόκλησης ΒΑΜΕ, αποτελούν «τέκνα» αυτού του σχεδιασμού.
Γι’ αυτό και στο σημερινό σύστημα δεν υπάρχουν ολοκληρωμένες εκτιμήσεις διακινδύνευσης και ανάλογος σχεδιασμός πρόληψης και ετοιμότητας με κριτήριο την ουσιαστική προστασία, που θα λαμβάνουν υπόψη το σύνολο του πληθυσμού, των δραστηριοτήτων και τα χαρακτηριστικά μιας περιοχής και των υποδομών της (όπως π.χ. σε μεικτές περιοχές δασικών εκτάσεων, βιομηχανίας και κατοικίας), που θα λαμβάνουν υπόψη πολλαπλούς κινδύνους που μπορεί να εκδηλωθούν ταυτόχρονα.
Οταν αλλάζουν οι προτεραιότητες του κεφαλαίου, αλλάζουν και οι κατευθύνσεις του χωροταξικού σχεδιασμού. Για παράδειγμα, ακόμη και σε περιπτώσεις που το κράτος παίρνει μέτρα «οργανωμένης» χωροθέτησης βιομηχανικών ζωνών και κατασκευής οδικών υποδομών μεταφοράς, όπως με το νέο χωροταξικό πλαίσιο για τη βιομηχανία και άλλες ρυθμίσεις, οι ανάγκες των ομίλων καθορίζουν τις προτεραιότητες, όπως π.χ. η στροφή στην πολεμική οικονομία, ενώ την ίδια στιγμή ο λαός πληρώνει διπλά και τριπλά.
Το αστικό κράτος υπηρετεί διαχρονικά, με όλες τις λειτουργίες του, την καπιταλιστική κερδοφορία, παρέχοντας διευκολύνσεις στο κεφάλαιο στη λογική τού «ό,τι και όπου θέλει ο επενδυτής», με φοροαπαλλαγές και επιδοτήσεις, με την απουσία ουσιαστικού κρατικού ελέγχου.
Η υποστελέχωση υπηρεσιών, η απουσία εξοπλισμού και υποδομών (π.χ. για μετρήσεις) και ο προσανατολισμός του κρατικού ελέγχου σε θέματα υγείας και ασφάλειας, πυρασφάλειας, ρύπανσης κ.λπ., δεν αποτελεί εξαίρεση μιας περιόδου, δεν αφορά μόνο τη σημερινή κυβέρνηση. Είναι μια διαχρονική πολιτική που υλοποιήθηκε από όλες τις κυβερνήσεις μέχρι σήμερα.
Παρά τις αυξομειώσεις που δεν αλλάζουν την ουσία, ο αριθμός των Επιθεωρητών Υγείας και Ασφάλειας, Επιθεωρητών Περιβάλλοντος, του προσωπικού της Πυροσβεστικής, των τεχνικών και άλλων εμπλεκόμενων υπηρεσιών σε δήμους και Περιφέρειες διαχρονικά είναι ελάχιστος σε σχέση με τις ανάγκες για προληπτικό, ουσιαστικό έλεγχο. Το ίδιο το θεσμικό πλαίσιο επιτρέπει και τυπικά για πλήθος επιχειρήσεων να μη γίνονται καν έλεγχοι, ενώ για τις μεγαλύτερης επικινδυνότητας προβλέπεται έλεγχος μια φορά τον χρόνο ή κάθε 3 χρόνια. Στην πραγματικότητα, με το υπάρχον νομοθετικό πλαίσιο, ο «ελεγχόμενος» (η επιχείρηση/οργανισμός) είναι ταυτόχρονα ο ίδιος και «ελεγκτής» του εαυτού του. Ακόμη και σε περιπτώσεις ελέγχων μετά από ατύχημα, γίνεται προσπάθεια μετατόπισης της εργοδοτικής και κρατικής ευθύνης στους εργαζόμενους, στον τεχνικό ασφάλειας κ.ά.
Τα κέρδη των ομίλων διασφαλίζονται από το δικό μας ξεζούμισμα, από την περικοπή κρατικών δαπανών για τις κοινωνικές ανάγκες, από την απουσία ουσιαστικής πρόληψης και ετοιμότητας για καταστροφές. Αυτή την αντιλαϊκή πολιτική ακολούθησαν όλες οι αστικές κυβερνήσεις μέχρι σήμερα, ΝΔ, ΣΥΡΙΖΑ, ΠΑΣΟΚ και συνοδοιπόροι τους. Αυτήν την πολιτική υλοποίησαν και υλοποιούν οι περιφερειακές και δημοτικές αρχές που εκπροσωπούν τα αστικά κόμματα. Αυτή την πολιτική θα ακολουθήσει και όποια αστική κυβέρνηση και αν προκύψει στις επόμενες εκλογές.
Με το ΚΚΕ στον δρόμο της ανατροπής
Ο λαός έχει πλέον πείρα. Πέρασαν τόσες κυβερνήσεις, δεξιές, αριστερές, κεντρώες, όμως η αντιλαϊκή πολιτική δεν αλλάζει. Το καπιταλιστικό σύστημα της ανάπτυξης με γνώμονα το κέρδος είναι ο μεγάλος ένοχος για τους κινδύνους που μας απειλούν καθημερινά, για τα προβλήματα που βιώνουμε. Αυτό πρέπει να καταργηθεί για να κερδίσουμε την ασφάλεια, την υγεία και τη ζωή που μας αξίζει.
Ουσιαστική προστασία μπορεί να εξασφαλιστεί στο έδαφος του σοσιαλισμού, του επιστημονικού κεντρικού σχεδιασμού της οικονομίας με γνώμονα την ικανοποίηση του συνόλου των κοινωνικών αναγκών, με κατοχύρωση της κοινωνικής ιδιοκτησίας στη γη, στους φυσικούς πόρους, στα συγκεντρωμένα μέσα παραγωγής, στις υποδομές.
Στον σοσιαλισμό, ο χωροταξικός σχεδιασμός θα καθορίζεται με βάση την ικανοποίηση του συνόλου των κοινωνικών αναγκών. Θα μπορεί να υπάρξει ισόρροπη κατανομή των βιομηχανικών ζωνών, φιλική πόλη για τους κατοίκους της και ισόρροπη παρέμβαση του ανθρώπου στη φύση. Η λειτουργία των παραγωγικών δραστηριοτήτων θα καθορίζεται με κριτήριο τη συνδυασμένη εξασφάλιση της προστασίας της υγείας και ασφάλειας των εργαζομένων και των κατοίκων και από ατυχήματα, και από ρύπανση, και από τον επαγγελματικό κίνδυνο, αξιοποιώντας όλα τα διαθέσιμα επιστημονικά εργαλεία. Στον σοσιαλισμό μπορεί να εξασφαλιστεί η ουσιαστική πρόληψη και η ετοιμότητα, προστασία και εκπαίδευση του πληθυσμού από φυσικές και τεχνολογικές καταστροφές.
Για να ανοίξει ο δρόμος για αυτή την ελπιδοφόρα προοπτική, οι δυνάμεις του ΚΚΕ είμαστε καθημερινά μαχητικά μπροστά για την οργάνωση της λαϊκής αντεπίθεσης. Μπαίνουμε μπροστά στην αναμέτρηση με την πολιτική της ΕΕ και όλων των κυβερνήσεων, για άμεση απομάκρυνση των επικίνδυνων βιομηχανιών και δραστηριοτήτων από τον αστικό ιστό, για εφαρμογή όλων των μέτρων προστασίας της υγείας και ασφάλειας εργαζομένων και κατοίκων και προστασίας του περιβάλλοντος από φυσικούς και τεχνολογικούς κινδύνους.
Για να ανοίξει ο δρόμος της ανατροπής, καλούμε σε μαχητική αγωνιστική συμπόρευση σε κάθε χώρο δουλειάς, κάθε κλάδο, κάθε περιοχή. «Μαγικές» λύσεις δεν υπάρχουν. Για να κερδίσει ο λαός, πρέπει να χάσει το κεφάλαιο.